महाभारत - काही टिपणं


1.
आज ज्या अवस्थेत महाभारत आहे, त्या अवस्थेत ते व्यासांनी लिहिलेले नाही हे अगदी उघड आहे. आज्या महाभारतातील यात्रावर्णने, तीर्थवर्णने आणि तात्त्विक संवाद हे तर फारच उत्तरकालीन आहेत. उपाख्यानांपैकी काही उपाख्याने वीरगाथा असून त्या मूळ महाभारतात बसवून दिल्या आहेत; तर उरलेल्या कथा नारायणीय धर्माच्या उदयानंतरच्या आणि सूतांचे वाङ्‌मय ब्राह्मणांनी आत्मसात केल्यानंतरच्या अशा आहेत. उत्तरकालीन बुद्ध वाङ्‌मयात पांडव हे जातिवाचक नाम म्हणून आलेले असल्यामुळे मूळ महाभारतात कौरव-पांडव हे एकाच कुलातील होते, असे तरी सांगितले असेल काय हेसुद्धा सांगता येत नाही.

2.
दुष्यंत-शकुंतलेचे मीलन आयुष्यात एकदाच होते. या घटनेनंतर भरताचा जन्म मूळ महाभारतात तीन वर्षांनी होतो.

3.
महाभारतात सांगितल्याप्रमाणे खरोखरच भारतीय युद्ध अठरा दिवस लढले गेले असेल आणि या युद्धात दोन्ही बाजूंनी मिळून अठरा अक्षौहिणी सेना भाग घेत असतील, तर मग सुमारे 50 लक्ष लोक या युद्धात भाग घेत होते, असे म्हणावे लागेल. आणि एक लक्ष 30 हजार रथ, तितकेच हत्ती, त्याच्या तिप्पट घोडे आणि एवढ्या प्रचंड सैन्याची पिछाडी सांभाळणे हाही प्रश्‍न जर विचारात घेतला तर 20 कोटींच्या लोकसंख्येशिवाय एवढ्यामोठ्या सैन्याची उभारणी होऊ शकत नाही हे उघड दिसते. रथ, धनुष्यबाण आणि तलवारी यांच्यासाठी विपुल प्रमाणात लोखंड व पोलाद उपलब्ध असले पाहिजे.
ऐतिहासिक पुरावा लक्षात घेता शेती करण्यासाठीसुद्धा नांगर-वखरांचे फाळ म्हणून पुरेसे लोखंड भारतात इ. स. पूर्व सहाव्या शतकापर्यंत उपलब्ध होत नव्हते. ज्ञात असणारी सर्वात प्रचंड ऐतिहासिक भारतीय सेना चंद्रगुप्त मौर्याची आहे. पण ही सेनासुद्धा चार लक्षाची होती. आणि तिची उभारणी त्याने नुकत्याच ताब्यात आलेल्या गंगेच्या खोऱ्यातील प्रदेशाच्या बळावर केली आहे. पत्ती, गुल्म, अक्षौहिणी या शब्दांना जे अर्थ उत्तर काळात प्राप्त झाले ते जुन्या काळात नव्हतेच. म्हणून भारतीय युद्धाचा आढावा पुष्कळसा काल्पनिकच मानला पाहिजे. भारतीय युद्ध 18 दिवस चालू होते, हाही कल्पनेचा खेळच मानला पाहिजे.

4.
द्रौपदीशी पाचांनी लग्न केले याचे कारण केवळ मातृज्ञा नसून सर्वांच्याच मनात तिजविषयी निर्माण झालेली अभिलाषा होती. द्रौपदीची दोन महिने 12 दिवस अशी पाच भावांतील वाटणी प्रक्षिप्त आहे.

5.
पाडवांनी वारणावतप्रसंगी लाक्षागृहात कुणाचा तरी बळी देता यावा यासाठी पद्धतशीर ब्राह्मणभोजने घातली व बळी जाण्यासाठी योग्य जीव सापडताच सहा बळी देऊन ते खुशाल निसटून गेले.

6.
अभिमन्यूचे वय मृत्यूसमयी सोळा वर्षांचे होते अशी सर्वसाधारण समजूत होती. परंतु त्याचे वय विवाहसमयी चांगलेच प्रौढ होते आणि मृत्यूसमयी 32 वर्षांचे होते. विराटपर्वातील अर्जुन, उत्तर गोग्राहणात गांडीव धनुष्य आपल्या हाती घेऊन 65 वर्षे झाली असे म्हणतो. गांडीव अर्जुनाच्या हाती येण्याच्या सुमारास अभिमन्यू जन्मला. पण सर्व विद्वानांनी या ठिकाणी वर्ष हा शब्द सहा महिने याचा बोधक गृहीत धरला आहे. त्यामुळे मृत्युसमयी अभिमन्यूचे वय 32 वर्षांच्या आसपास होते हे सिद्ध झाले आहे.

7.
महाभारत सूतांनी राजदरबारी गायिलेले आहे. या मूळ महाभारतीय सूतकथेत कृष्णाला किंवा नारायणीय धर्माला काही जागा असेलसे वाटत नाही. विशेषतः नारायणाच्या बाबतीत ही गोष्ट लक्षात घेतली पाहिजे की "नारायणं नमस्कृत्य' हा महाभारताच्या नमनाचा श्‍लोक सुखटणकरांनी आधीच प्रक्षिप्त ठरवलेला आहे. सर्वच पुराणे आणि महाभारत यांना गुप्तकाळात नव्याने संस्करण मिळाले. संस्करणाचा हा काळ आहे सहावे शतक.

8.
ज्या व्याधाने कृष्णाला बाण मारला तो कृष्णाचाच भाऊ होता असा उल्लेख परंपरेत सापडतो. इंद्र आणि कृष्ण या दोघांचेही मूलभूत पाप मातृसत्तेचे नियम तोडणे हे असावे. गोकूळ हे पशुपालनाच्या अवस्थेत असल्यामुळे पितृसत्ताक असले, तरी वृंदावन मातृसत्ताक होते. पुढे ही वृंदा तुळस झालेली आहे. जिच्याशी दरसाल कृष्णाचे लग्न होते. मुळात हा दरसाल नवा मिळविणारा मातृसत्तेतील विधी होता. ग्रीक हॅरिक्‍लेसप्रमाणे आपल्याकडील कृष्णानेही मातृसत्तांच्या परंपरा तोडल्या असाव्यात. हॅरिक्‍लेसने ज्याप्रमाणे पाणसर्प पराभूत केला आहे तसे काळाच्या सुमारासच कृष्ण आणि अर्जुन यांची गणना पुरूषोत्तमांत होऊ लागलेली होती. पुढे चालून कृष्णाला शुंगांच्या काळानंतर "भागवत' ही म्हणू लागले. जे मुळात गौतम बुद्धाचे विशेषण होते. कृष्णाविषयी अजून एक विचारात घेण्याजोगी गोष्ट आहे, की त्याचे प्रमुख हत्यार चक्र हे होते. वैदिक वाङ्‌मयात हे हत्यार आढळत नाही. बुद्धोत्तर काळातही हे हत्यार आढळत नाही. पण इ. स. पूर्व 800च्या सुमारासच्या मिर्झापूर येथील एका गुहेत चक्रधारी योद्धा रथी म्हणून दाखविलेला आढळतो. तेव्हा चक्र हे हत्यार वेदोत्तर व बुद्धपूर्व काळात आले आणि गेले असावे.

संदर्भ ः
अभिवादन - नरहर कुरुंदकर, इंद्रायणी साहित्य 1987
या पुस्तकातील "मूक्त मयुरांची भारते' आणि "प्रो. कोसंबी आणि महाभारत' हे दोन लेख.

7 comments:

नीरज said...

अभिवादन या पुस्तकाबद्दल अधिक सांगु शकाल? प्रा. नरहर कुरंदकर आणि विदुषी इरावती कर्वे या दोघांत महाभारत या विषयावर वेळोवेळी बरीच चर्चा झाल्याचे प्रा. नरहर कुरंदकरांच्या एका लेखावरून वाटते. युगान्त सारखंच आणखी काही या पुस्तकात वाचायला मिळेल काय?

visoba said...

नीरजजी, स‌ॉरी, मी काही कारणांमुळे बराच काळ या ब्लॉगवर येऊ शकलो नाही. त्यामुळे तुमची कॉमेंट वाचनात आली नाही. कुरुंदकरांच्या अभिवादनमध्ये महाभारतास‌ंबंधीचे दोनच लेख आहेत. मात्र व्यासांचे शिल्प या पुस्तकात त्यांनी बरंच काही लिहिलंय. ते जरूर वाचा.

सर्किट said...

वेगळ्या विषयावरचा आणि माहितीपूर्ण ब्लॉग आहे. या विषयांशी ओळख करून दिल्याबद्दल धन्यवाद!

Jagdish said...

Khup Chhan.... !!!!

Santosh Gadkar said...

वेगळ्या विषयावरचा आणि माहितीपूर्ण ब्लॉग आहे. really khoop chaan

Shantanu Chaudhari said...

दुसऱ्यांनी वाचून लिहिलेल्या गोष्टी लिहून काय साधते ते कळत नाही. कृपया मूळ महाभारत वाचाल ते अधिक बरे. खोट्या गोष्टी लिहून लक्ष्य भेद करणे चांगले नाही.
उदा.
लग्ना नंतर द्रौपदीचा सहवास कसा असावा या पेच निर्माण झाल्यावर नारद मुनींनी पांडवांना मूळ महाभारतात स्पष्ट नियम घालून दिलेले आहेत. एक मासिक पाळी संपल्यावर पुढच्या पांडवाच्या सहवासात द्रौपदी राहील. ती पुढे येणाऱ्या मासिक पाळीपर्यंत. त्यामुळे कोण होणारा पुत्र कोणाचा हे कळेल .
२ महिने १२ दिवसाचा मूळ महाभारतात उल्लेख नाही. सांगी वांगी वरून लिहिलेली माहिती चुकीची असू शकते.
आपण लिहिलेली माहिती तश्या स्वरूपाची वाटते..
महाभारता विषयी लिहितांना कृपया मूळ महाभारत वाचूनच टिपण्या कराव्यात ही नम्र विनंती. महाभारत हा आपला राष्ट्रीय ठेवा आहे तो आपल्यालाच योग्य स्वरूपात जतन करावा लागेल हे मनी असू द्यावे.

Shantanu Chaudhari said...

दुसऱ्यांनी वाचून लिहिलेल्या गोष्टी लिहून काय साधते ते कळत नाही. कृपया मूळ महाभारत वाचाल ते अधिक बरे. खोट्या गोष्टी लिहून लक्ष्य भेद करणे चांगले नाही.
उदा.
लग्ना नंतर द्रौपदीचा सहवास कसा असावा या पेच निर्माण झाल्यावर नारद मुनींनी पांडवांना मूळ महाभारतात स्पष्ट नियम घालून दिलेले आहेत. एक मासिक पाळी संपल्यावर पुढच्या पांडवाच्या सहवासात द्रौपदी राहील. ती पुढे येणाऱ्या मासिक पाळीपर्यंत. त्यामुळे कोण होणारा पुत्र कोणाचा हे कळेल .
२ महिने १२ दिवसाचा मूळ महाभारतात उल्लेख नाही. सांगी वांगी वरून लिहिलेली माहिती चुकीची असू शकते.
आपण लिहिलेली माहिती तश्या स्वरूपाची वाटते..
महाभारता विषयी लिहितांना कृपया मूळ महाभारत वाचूनच टिपण्या कराव्यात ही नम्र विनंती. महाभारत हा आपला राष्ट्रीय ठेवा आहे तो आपल्यालाच योग्य स्वरूपात जतन करावा लागेल हे मनी असू द्यावे.